Me må utvikle oss ut av utfordringane

Når ein innbyggjar bankar på døra til kommunen, er det første kommunen gjer ofte å fortelje kva tenester ho kan få. Trude Andresen meiner det er der det må byrje å snu. Kommunen bør først sjå kva innbyggjaren klarer sjølv, og så hjelpe med resten.

– Me er vane med og utdanna til å hjelpe. Kanskje me skulle trene litt meir på at folk skal hjelpe seg sjølve.

Det krev ei stor endring i kva det vil seie å vere tilsett i kommunen, seier ho. Trude har vore kommunedirektør i Øvre Eiker, Indre Østfold og Drammen, og jobba tolv år i KS før det, sist i toppleiinga med ansvar for innovasjon, forsking og digitalisering. I sommar starta ho sitt eige selskap, Lederbevegelser.

Me har lagt merke til ho i det offentlege ordskiftet om kommunane over tid. I august møtte me fleire av dei tidlegare kollegaene hennar frå Drammen på ein masterklasse i relasjonell leiing i Aarhus, og dei snakka godt om ho. Difor spurde me om ho ville vere med i Samfunnsoppdraget.

Strekk i laget

Kommune-Noreg i 2026 er eit lag der strekket aukar, meiner Trude. Skilnadene i kommuneøkonomi er så store at ho trur innbyggjarane ville ha steila om dei visste kor mykje nokre kommunar har å rutte med per innbyggjar samanlikna med andre. Det same gjeld kompetanse og kapasitet, både til å drive utvikling og til å drive forsvarleg. Oppgåvene er blitt meir komplekse, og kommunane treng kompetanse på juss, økonomi og fag på ein heilt annan måte enn før.

Samtidig blir befolkninga eldre, og det kjem truleg til å mangle folk i nesten alle bransjar. I mange år har svaret vore litt meir pengar eller litt fleire folk.

– Me må venje oss til tanken om at det ikkje er svaret lenger. Me må endre oss, jobbe annleis og inngå nye samarbeid.

Me kan ikkje kutte oss ut av dette

Trude meiner det å vere leiar i ein kommune er noko av det mest komplekse ein leiar kan drive med. Ho har høyrt mange leiarar frå næringslivet seie at dei trudde dei skulle få eit rolegare liv, og så fekk dei praksissjokk. Kommunen har ei demokratisk, ei økonomisk, ei sosial og ei miljømessig botnlinje, og skal i tillegg drive forvaltning. Når ho samla leiarane sine i Drammen, sat det gjerne 300 i salen, med ansvar for alt frå barnevern til vatn og avløp. Alle skulle forstå oppdraget og kjenne at dei var på same lag.

Ho har berre leidd låginntektskommunar, og der handlar mykje om å bruke ressursane rett. Budsjettet skal haldast, også når det er stramt. Gjennom alle åra som leiar har ho sagt det same:

– Me kan ikkje kutte oss ut av dette problemet. Me må utvikle oss ut av utfordringane.

Det får praktiske følgjer. Fleire born og unge treng tilpassa opplegg, og det er dyrt. Skal budsjettet haldast, må pedagogikken finne nye svar og skulen endre måten den jobbar på. Utvikling appellerer til fagkunnskapen, seier Trude, og gjev meir motivasjon enn kuttprosessar år etter år.

Omsetjarane i midten

Mellomleiarane har kanskje kommunen si viktigaste omsetjarrolle, seier Trude. Dei omset det som kjem frå toppleiinga til ein kvardag dei kan gjere noko med, og omset kvardagen til dei tilsette tilbake opp. Dei må forstå retninga og rammene. Innanfor dei treng dei mykje fridom til å finne ut korleis.

Tillit og kontroll er ein balanse ho meiner er vanskeleg å finne. Folk viser seg ofte tilliten verdig når dei får den. Samtidig har kommunen krav til internkontroll, og det må vere strukturar som hindrar at alt blir individuelle løysingar.

– Klarer du å kontrollere på rett måte, kan det opplevast som ei støtte for mellomleiarane. Det er eit fint rammeverk å operere innanfor.

Det er heilskapen som tel

Å utvikle seg ut krev ofte at ein investerer no for å hauste seinare, midt i stramme budsjettprosessar. Trude meiner ein må halde fast på trua på at noko er lurt. Gjennom budsjettprosessen må ein talfeste kva ein ventar seg, og etterpå sjå om ein fekk det til. Like viktig er det å sjå budsjetta i samanheng og tole at gevinsten kanskje kjem ein annan stad.

– Eg trur eg har sagt hundre gonger til leiarane mine at det ikkje er dykkar budsjett. Det er heilskapen som tel. Det er der me blir målte.

Leiarar er opptekne av å halde budsjetta sine og vere flinke. Då må organisasjonen tole at flinkskapen viser seg på ulike stader, og at både den som brukar meir og den som brukar mindre, får æra. Her har Trude mest tru på kulturen. Gode arbeidsfellesskap på tvers gjer at folk ser kvar kompetansen sit og løyser problemet saman. Då blir det mindre viktig kvar utgiftene landar.

Innbyggjaren passar sjeldan inn i éin budsjettpost. Mykje av det born med store behov treng i skulen, er helsetenester. Born som fell utanfor, kan bli henta inn att av kultur- og fritidssektoren. Trude er stolt av at Drammen klarte å halde oppe budsjetta til førebygging, tidleg innsats, kultur, idrett og frivilligheit.

– Det er dei tinga alle veit er lure, men som det er så lett å bruke som salderingspost.

Me kjenner dette att frå Sogndal. Innbyggjarane der var heller ikkje tilpassa budsjettpostane eller sektorane våre. Når tenestene ikkje heng saman, er det innbyggjaren og familien som må halde dei saman. Me har skrive meir om den rekninga i «Kven betaler når systemet ikkje heng saman?». I Sogndal fann me òg at om lag 80 prosent av regelverket som styrte arbeidet, var kommunen sitt eige. Det kan kommunen endre sjølv. Les meir i «Ja, det finst eit handlingsrom. Skal me ta det?».

Tre dilemma

Politisk styring gjev kommunen ein jamleg sjekk mot kva vanlege folk tenkjer, og tvingar administrasjonen til å forklare seg. Det er den gode sida, seier Trude. Den frustrerande er når politikken har bestemt seg før saksutgreiinga ligg på bordet.

Ho peikar på tre dilemma ho meiner er dei vanskelegaste og viktigaste å gjere noko med.

Det første er langsiktigheit. Samfunnsutfordringane har ingen kjappe løysingar, og må møtast med eit blikk ti, femten og tjue år fram, i ei tid der me skrollar vidare etter 30 sekund.

Det andre er mot. Å prøve nytt betyr at ein kjem til å trø feil, og feil blir slått stort opp med ein gong. Då er det vanskeleg å byggje ein kultur for å prøve ut.

Det tredje er kompromiss. Formannskapsmodellen byggjer på at dei fremste folkevalde finn løysingar til det felles beste. Samtidig skårar ein best i debatten ved å polarisere. Trude viser til kommuneforskinga: Kommunane som gjer det godt over tid, har folkevalde som finn felles løysingar som står seg.

Dilemmaa gjeld alle som kommuniserer, også dei som ikkje er folkevalde, legg ho til: Er me ute etter klikk eller etter resultat?

Før det brenn under føtene

Akkurat no er Trude litt pessimistisk, innrømmer ho. Ho ser fine tilløp, mellom anna kommunar som snakkar med innbyggjarane på nye måtar om kva kommunen skal løyse, slik at forventningane kan endre seg. Og samtalen om omstilling breier seg. Ho trur likevel ikkje det tek fart før det brenn litt under føtene. Når Stortinget kjem med meir pengar før jul kvart år, lener sektoren seg litt tilbake.

– Eg er redd det til slutt ikkje er pengane det står på, men at me rett og slett ikkje har folk nok. Det blir problemet før me går tomme for pengar.

Ho trur ein klarer å gjere noko med eit problem når ein kjenner det i magen. Kommunesektoren, sett under eitt, kjenner det ikkje nok i magen enno.

Engasjementet sporar ho tilbake til ein fritidsklubb i Bærum. Ho var 13 eller 14 år då ho fekk den første lønnsslippen frå ein kommune, og trur ho alt då forstod noko om samfunnsoppdraget. No vil ho bruke tjue år som leiar til å hjelpe andre leiarar.

Rådet hennar til kommunedirektørane er å vere modige: set vanskelege ting på dagsordenen og føreslå endringar som kjem til å gjere litt vondt, i samspel med politikken. Og ta vare på dykkar eiga utvikling. Mange toppleiarar tenkjer leiarutvikling for resten av organisasjonen, og for lite på påfyll for seg sjølve.

– Eit slags nyttig friminutt for leiarar, så dei òg kan utvikle seg sjølve. Gjerne medan dei er i rørsle.

Kva som bør skje no

Salderingspostane er ein god stad å starte. Ta med budsjettet til neste leiarmøte og vel éin post som ofte blir brukt til å saldere, til dømes førebygging eller frivilligheit. Spør kva det ville kosta ein annan stad i kommunen å kutte den, og kven som ville merka det først.

Høyr heile samtalen med Trude Andresen i Samfunnsoppdraget på KommunalSektor.no, Spotify eller Apple Podcasts.

Om Trude Andresen

Trude Andresen er statsvitar og har arbeidd i og med kommunesektoren sidan 2002. Ho har vore kommunedirektør i Øvre Eiker, Indre Østfold og Drammen, og jobba til saman tolv år i KS, mellom anna som områdedirektør i toppleiinga med ansvar for innovasjon, forsking og digitalisering. Tidlegare arbeidde ho med fornying av offentleg sektor i Arbeids- og administrasjonsdepartementet og med tenesteutvikling i Fornebuutbygginga i Bærum. I 2026 starta ho selskapet Lederbevegelser, der ho arbeider som rådgjevar, coach og leiarutviklar, ofte i samtale medan ein går.

Om Selseng & Systaddal

Selseng & Systaddal står bak podcasten Samfunnsoppdraget og nettstaden KommunalSektor.no for å bidra til meir deling og læring mellom kommunane. Elles hjelper me kommunar og offentlege verksemder med å byggje styringssystem og organisasjonsformer som svarar på det verkelege oppdraget. Me har sjølv arbeidd med medleiing og styring i praksis i Sogndal kommune.

Ta kontakt dersom de vil lære meir: selsengsystaddal.no

Kjelder: Samtalen med Trude Andresen i Samfunnsoppdraget, spelt inn 30. september 2026. Lederbevegelser.no.