Kven gjer det trygt å gje frå seg makt?

I juni 2023 stod hovudtillitsvald for Fagforbundet i Sogndal på scena på regjeringa sitt erfaringsseminar om tillitsreforma, saman med ordføraren og kommunedirektøren. Innlegget startar 45:11 i opptaket. Fagforbundet har flest medlemmer og breiast representasjon i kommunen. Året før hadde samanslåinga slite så hardt på tilhøvet mellom leiinga og dei tillitsvalde at partane måtte lage ei ny ramme for samarbeidet.

Dei fortalde om ein veg som hadde gjeve meining for begge partar, og om arbeidet som stod att. Dei tillitsvalde hadde lenge ønskt seg medverknad som betydde noko. Dei ville påverke arbeidet frå starten og bruke kunnskapen sin om kvardagen til dei tilsette.

Den scena seier noko om kva dei tillitsvalde kan bidra med når ein kommune skal endre seg. Me meiner denne rolla fortener større merksemd i ordskiftet om fornying av kommunesektoren.

I «Alle har noko å tape når makta flyttar seg» skreiv me om risikoen for leiaren, medarbeidaren og den tillitsvalde. Her ser me nærare på korleis partssamarbeidet kan gje støtte og tryggleik gjennom endringa.

Tre funksjonar som høyrer saman

Dei tillitsvalde kjenner kvardagen til medlemmene. Folk fortel dei om erfaringar og bekymringar som kan vere vanskelege å ta opp med leiaren. Vår erfaring er at dei ofte veit kvar praksis har sklidd frå rutinen, tidleg i eit endringsarbeid.

Dei bind saman fleire delar av organisasjonen. Dei er valde av kollegaene sine og møter leiinga i partssamarbeidet. Det gjev dei eit grunnlag for å formidle kunnskap og byggje tillit begge vegar.

Dei følgjer opp vilkåra til dei tilsette. Helge Hvid, Tobias Berggren Jensen og Michael Pedersen, forskarar ved Roskilde Universitet og Copenhagen Business School, skildrar i ein caserapport om Sogndal korleis dette verka. Tillitsvalde var med på alle leiarmøte der omstillinga blei drøfta, og i alle styringsteama. Om planane ville gjort vilkåra for dei tilsette vesentleg dårlegare, ville dei gripe inn. Forskarane skriv: «Det skaber tryghed at tillidsvalgte er med alle steder.»

Denne tryggleiken føreset at innvendingane får følgjer. Partane må avklare korleis bekymringar blir handsama, og korleis eit tiltak kan endrast eller stansast når konsekvensane krev det.

Når dei tilsette veit at vilkåra deira blir tekne på alvor, blir det tryggare å prøve nye arbeidsmåtar. I modellen vår, Handlingsrommet, er dette ein del av myndiggjerande organisering: Den som har innsikt i ei sak, eller blir råka av henne, skal bli lytta til.

Grunnlaget ligg i Hovudavtalen

Hovudavtalen del B § 1-1 knyter godt samarbeid, medbestemming og medinnverknad til ein omstillingsdyktig, berekraftig og serviceinnstilt kommunesektor til beste for innbyggjarane. Dette skal skje innanfor ramma av det lokalpolitiske demokratiet.

Formålet gjev partssamarbeidet ei oppgåve i utviklinga av kommunen. Innbyggjarane sitt beste høyrer dermed heime i mandatet for endringsarbeidet.

Paragrafen etter, § 1-2, knyter saman to sider ved rolla. Dei tillitsvalde er representantar for medlemmene overfor arbeidsgjevaren. Arbeidstakarar, tillitsvalde og arbeidsgjevar har òg rett og plikt til å gjere sitt beste for eit godt samarbeid, både i heile kommunen og på den einskilde arbeidsplassen.

Avtalen gjev eit grunnlag for å utvikle arbeidsmåtar der partane brukar kunnskapen sin saman. Det krev at samarbeidet får tid, tydeleg ansvar og plass i dei prosessane der avgjerdene blir forma.

Medverknad gjennom heile arbeidet

Tre grep kan gje dei tillitsvalde reell innverknad i utviklingsarbeidet:

• Dei er med når problemet blir formulert, og kan bruke kunnskapen frå medlemmene til å gjere situasjonen betre forstått.
• Dei deltek i gruppene som utviklar og prøver ut løysingar.
• Dei tek ansvar for prosessen saman med leiinga og forklarer medlemmene kva dei er med på, og kvifor.

Det siste krev mykje. Ein tillitsvald som har vore med på å forme ei avgjerd, må kunne grunngje henne overfor medlemmene og følgje opp konsekvensane.

I Sogndal bad dei tillitsvalde sjølve om å vere med frå starten på ei samling i august 2023. Dei ønskte å delta medan problema og løysingane framleis var opne. Same dag vedtok partssamarbeidet at løysingar frå ei partssamansett arbeidsøkt kunne prøvast ut sjølv om dei kryssa ansvarslinjene, så lenge alt kunne reverserast.

Dette fekk følgjer for rolla deira. I budsjettprosessen hausten 2024 stod dei tillitsvalde saman med kommunalsjefane og bad om sjansen til å vise at retninga verka. Då helse og omsorg skulle finne nye løysingar året etter, gjennomførte leiarar og tillitsvalde folkemøta saman. Over 200 personar kom på tre møte. Innbyggjarar, pårørande og politikarar møtte dei to partane i eit felles arbeid med å finne løysingar.

Til dei tillitsvalde

Tina Øllgaard Bentzen ved Roskilde Universitet har i boka si om tillitsbasert styring og leiing studert kva som skjer med rollene når ein kommune prøver å styre meir på tillit. Den tillitsvalde får oppgåver som medleiar i felles utviklingsarbeid, samstundes som rolla som representant for medlemmene skal takast vare på. Det gjev innverknad og kan utfordre legitimiteten i medlemsgruppa.

Ta denne spenninga på alvor frå første dag. Sei til medlemmene kva de deltek i, kva de ønskjer å oppnå, og korleis de vil følgje opp bekymringane deira. Avklar kva de kan slutte dykk til, og kva som krev ny drøfting eller forhandling. Bruk kunnskapen om praksis medan det framleis er mogleg å påverke retninga.

Felles ansvar for utviklingsarbeidet krev at de kan stå inne for både prosessen og rolla dykkar overfor medlemmene.

Kva det krev

Partssamarbeid tek tid. Leiarar må setje av tid til felles vurderingar og tole at eigne forslag blir utfordra tidleg.

Dei tillitsvalde treng tid til å delta, hente inn erfaringar og halde kontakt med medlemmene. Lange utviklingsprosessar må reknast inn i rammene for frikjøp og arbeidsbelastning.

Begge partar må kunne ta opp uvisse, usemje og konsekvensar undervegs. Det gjer det mogleg å justere arbeidet før problema veks.

Målet må vere tydeleg: Dei som møter innbyggjarane, skal kunne gjere det som trengst, med forsvarlege rammer for dei tilsette. Partane må undersøkje kva endringane betyr for arbeidsvilkår, bemanning og kvaliteten på tenestene. Slik får både innbyggjarane og dei tilsette sin kvardag plass i vurderingane.

Kva som bør skje no

Ta eitt spørsmål med til neste møte i partssamarbeidet:

Når var dei tillitsvalde sist med på å formulere eit problem hos oss, før nokon hadde ei løysing?

Bruk svaret til å sjå på kor tidleg partane kjem inn i utviklingsarbeidet.

Neste gong de startar ein prosess, ta dei tillitsvalde med inn i rommet der problemet blir definert. Bli samde om kvar floka sit, kva de ønskjer å få til for innbyggjarane, og korleis medlemmene skal haldast orienterte og få påverke arbeidet undervegs.

Kjelder: Hovudavtalen KS for perioden 2026 til 2029, del B § 1-1 Formål og § 1-2 Samarbeid. Helge Hvid, Tobias Berggren Jensen og Michael Pedersen, «Sogndal, en selvledende kommune», Roskilde Universitet og Copenhagen Business School, mars 2026. Tina Øllgaard Bentzen, «Tillidsbaseret styring og ledelse i offentlige organisationer», Djøf Forlag, 2018. Kommunal- og distriktsdepartementet, erfaringsseminar om tillitsreforma i offentleg sektor, juni 2023.