Handlingsrommet finst - Samfunnsoppdraget med Agnar Kaarbø og Jakob Blom

Få snakkar med fleire folk i Kommune-Noreg enn Agnar Kaarbø og Jakob Blom. Dei er politisk redaktør og journalist i Kommunal Rapport, og makkerar i podcasten Kontrollutvalget. Dei les utgreiingane, og dei møter folka som skal gjere utgreiingane om til kvardag. Biletet dei teiknar er velkjent og alvorleg. Konklusjonen deira er likevel at handlingsrommet finst. Spørsmålet er kva kommunane brukar det til.

Feil krise

Riksrevisjonen sa før sommaren at kommunane ikkje er førebudde på eldrebølgja. Tre kommunalsjefar svarte i Kommunal Rapport med innlegget «Vi planlegger for feil krise». Det som kjem, skriv dei, er ei tenestebølgje: mange grupper som treng mykje hjelp på same tid. Då må kommunane finne ut om dei har rette modellar, rette insentiv og rett organisering.

Kaarbø meiner den diskusjonen er viktigare enn pengediskusjonen.

– Det er ikkje rett at me skal snakke om pengar heile tida. Me må òg snakke om det me gjer no. Har me dei rette omgrepa, dei rette analysane, dei rette tilnærmingane?

Pengar er avgjerande, seier han, og det vil kome meir av dei, fordi pengane følgjer innbyggjarane. Men perspektivmeldinga seier at det er lite nytt å hente når me kjem inn på 2030-talet. Då regjeringa starta arbeidet med meldinga, hadde ho 10 eller 20 milliardar til fri disposisjon. Alt anna må omdisponerast.

– Den erkjenninga har nok ikkje sokke inn. Men ho ligg der.

Staten er eit mangehovda troll

Utgreiingane kjem tett. Helsereformutvalet og Kommunekommisjonen leverer begge i år. Fellesskuleutvalet la fram si utgreiing under Arendalsuka. Kvar av dei ser på sin sektor, og kvar av dei ber om meir. Fellesskuleutvalet ville ha ressursnorm og åtvara mot å kutte i oppvekst. Kaarbø har forståing for det. Ingenting er viktigare enn skule og oppvekst. Ingenting er viktigare enn dei eldre.

– Så då har me det gåande. Slik er politikken. Du må fordele ressursar innanfor rammer som er litt for tronge. Sjølv i Noreg.

Sektoransvarsprinsippet gjer at kvar statsråd bestiller si utgreiing, ofte for å underbyggje eit prosjekt statsråden alt har. Samhandling på tvers har vore slagord i årevis, men siloane er der fordi dei samlar noko.

– Skal me kakke hòl på dei, får du fort lekkasje, ikkje samhandling.

Blom fortel om eit hjartesukk frå leiaren i Kommunekommisjonen under Arendalsuka. Kommisjonen føreslo å fjerne lærarnorma. Då høyringsrunden kom, sa eit fleirtal av kommunane at dei ville ha norma likevel. Kommunane ber om mindre detaljstyring, og held fast i detaljane når dei får sjansen.

Lovnaden kjem ovanfrå, rekninga kjem lokalt

Ordførarane Blom snakkar med før lokalvalkampen er urolege for éi sak: at Stortinget lovar for mykje. Sjølv står dei i tøffe kutt, og fryktar fleire oppgåver på toppen.

Kaarbø forklarar mekanismen. Sidan Haakon Lie si tid har oppskrifta for ein god valkamp vore ei velferdsreform å love veljarane. Tannhelse. Heildagsskule. SFO. Kvar av dei kostar milliardar, og kvar av dei skal gjennomførast av eit kommunestyre som ikkje har pengane.

– Me må ha heildagsskulen, men me må prioritere annleis. Me får ikkje den SFO-en som nokon på Stortinget sa me skulle få. Den skvisen kjenner dei på.

Så sit han eller ho som sa ja til å stå på lista, i ein augneblink av «no skal eg bidra», og får sakene i fanget. Helsehus eller heimebasert omsorg? Omsorgstrapp? Sjukeheim til ein halv milliard?

– Masse faglege, kompliserte ting. Det finst ikkje eit enkelt svar.

Kven fyller inn der kommunen sluttar?

Midt i dette står innbyggjaren. Kommunen skal sikre nødvendig helsehjelp, det står i lova. Kaarbø spør kva nødvendig tyder.

– Du får alle desse eldre menneska som får hjelp frå kommunen, men dei får ikkje omsorg og tilsyn. Kven skal fylle inn der? Skal kommunen gjere det? Familien? Dei frivillige?

Pårørande fortel dramatiske historier om korleis det er å vere pårørande i dette landet. Innbyggjarane betaler skatt og ventar tryggleik tilbake, og det med rette. Kaarbø meiner svaret er ein ærleg samtale om kva som er mogleg, og at innbyggjarane må vere ein del av svaret.

– Me må ha ein god, levande og ærleg samtale i heile samfunnet.

Måten kommunane organiserer politikk på, er gammaldags, seier han. Kommunestyret får bunkar med papir ingen rekk å lese. Dei mest erfarne dominerer, nykomarane får lite plass. Skulestruktur og vindkraft blir spetakkel. Likevel må kommunen halde fast i dialogen, for innbyggjarane er oppdragsgjevarane til dei folkevalde.

Brua må byggjast lokalt

Kaarbø har lese utgreiingar sidan 1987. Erfaringa hans er at avstanden mellom utgreiinga og kommunestyret er stor.

– Det er éi sak å drive med utgreiing. Der sit superkompetente folk. Så skal det ut i den politiske verkelegheita, og då kan verda sjå heilt annleis ut. Det må byggjast ei bru frå NOU-verkelegheita til den lokalpolitiske grasrota.

Nav-reforma er dømet hans. Forslaget kom, Stortinget endra det, det blei sett i verk, noko verka og noko verka ikkje. No er reforma til debatt att etter mange år.

Han åtvarar mot at debatten etter Kommunekommisjonen hamnar i skyttargravene om kommunestruktur.

– Du løyser ikkje dette med å seie at du berre skal ha kommunar på 15 000 innbyggjarar. Då finn du ikkje ut kva behovet er og korleis du skal løyse det.

Her ligg eit poenget som går att. Byråkratiet, hierarkiet og budsjettet var kloke svar på verkelege problem. Alle tre styrer nedover i ei søyle. Livet til den eldre som får hjelp utan tilsyn, går på tvers av søylene. Brua Kaarbø etterlyser, kan ikkje byggjast frå Oslo. Den må byggjast i kvar kommune, av folk som får bruke dømmekrafta si, og av leiarar som ryddar vekk det som står i vegen. Kaarbø seier sjølv at handlingsrommet i Noreg er godt. Vår erfaring frå kommunane er at rommet oftast er der. Problemet er sjeldan mangel på ressursar, men korleis ein brukar rommet ein har.

Dette handlar ikkje om å spare pengar. Ein kommune som brukar handlingsrommet betre, brukar gjerne mindre ressursar òg. Det er verknad, ikkje poeng.

Kjensler er realitetar

Kaarbø hentar fram Oddvar Nordli, som blei kommunalminister i 1970. Nordli vaks ut av lokalpolitikken i Stange, og såg tidleg at reformene la for mykje press på kommunane. To formuleringar frå han står seg. Lokalpolitikk er der du blir konfrontert med folk på butikken, der dei kan sjå deg i auga. Og: kjensler er ikkje logiske, men i politikken er dei realitetar.

Det er dette som gjer det vanskeleg å kome med ein sakleg kunnskapsposisjon inn i eit kommunestyre. Historikaren Yngve Flo seier den viktigaste lærdomen frå kommunehistoria er at kommunen må vere noko om politikken. Det må gje meining å stemme på nokon ved neste val.

– Eg er ikkje oppteken av statlege reformer, eg er oppteken av å utvikle lokalsamfunnet. Det er det me ikkje må gløyme når me snakkar om strukturar.

Ikkje heilt svart

Blom er fersk i gamet, og hadde inga aning om at kommunesektoren var så spennande då han byrja. Optimist er han likevel.

– Eg har ikkje møtt nokon som ikkje har lyst til å få det til.

Kollegaen hans Ingvild Sagemoen har skrive mange saker om unge lokalpolitikarar rundt om i landet. Blom les engasjementet deira og finn det umogleg å vere pessimist.

Kaarbø held føredrag med tittelen «Er det håp for kommunen?», og svaret hans er ja. Kommunane har teke imot kvar einaste nasjonale velferdsambisjon sidan 1945, og vist seg omstillingsviljuge kvar gong. Men status quo er ikkje eit alternativ.

– Du må tenkje nytt, du må løfte blikket. Politikarane må vise leiarskap. Me får ein tøffare debatt om kva du skal prioritere og ikkje. Kanskje også sei: veit du kva, dette får nokon andre ta. Me må konsentrere oss om noko.

Kaarbø oppsummerer med orda til ein kommunikatør i ein kommune: det er tronge tider, det er bekmørkt, men ikkje heilt svart.

Om Agnar Kaarbø og Jakob Blom

Agnar Kaarbø er politisk redaktør i Kommunal Rapport, og var med å starte avisa i 1987. Han har vore journalist og ansvarleg redaktør i Kommunal Rapport, politisk journalist og leiar i Arbeiderbladet/Dagsavisen, journalist i Aftenposten og kommunikasjonsdirektør i UDI, og har skrive talar for tre statsrådar.

Jakob Blom er journalist i Kommunal Rapport. Han kom dit i 2025 frå NRK Vestland, og har master i undersøkande journalistikk frå Universitetet i Bergen. Saman med Forsvarets forum laga han graveprosjektet «Mørketallene i nord» om kva forsvarsveksten gjer med små vertskommunar.

Saman lagar dei Kontrollutvalget, podcasten til Kommunal Rapport. Den har gått sidan 2017, kjem normalt kvar veke og har passert 250 episodar.

Om Selseng & Systaddal

Selseng & Systaddal står bak podcasten Samfunnsoppdraget og nettstaden KommunalSektor.no for å bidra til meir deling og læring mellom kommunane. Elles hjelper me kommunar og offentlege verksemder med å byggje styringssystem og organisasjonsformer som svarar på det verkelege oppdraget. Me arbeider med systemorientert problemløysing, medleiing og styring i praksis, og kjenner rammene kommunane opererer innanfor.

Ta kontakt dersom de vil lære meir: selsengsystaddal.no